اينجاست كه فخر رازى داراى دو قول مىشود . او از يك طرف ديده است كه قول حكما را نمىشود رد كرد ، يعنى نمىشود آنچه را كه در ذهن وجود دارد به صورتى انكار كرد ، از طرفى هم چون متكلم و اشعرى بوده دلش مىخواسته كه تا حد امكان حرف ابو الحسن اشعرى را توجيه كند ، لذا در بعضى كلماتش گفته است كه دو چيز وجود دارد ؛ يكى اينكه صورت در ذهن وجود دارد همين جور كه حكما گفته‌اند ؛ يكى هم اضافهء ميان ما و معلوم وجود دارد و علم همان اضافه است ولى صورت هم وجود دارد . آن طورى كه من به ياد دارم در مباحث المشرقية اينجور مىگويد ؛ در بعضى كتابهايش مطلب را به ترديد گذرانده است ؛ در بعضى كتابهايش به جزم گفته است كه علم جز اضافه چيزى نيست و اصلا جز اضافه هم چيزى در ذهن وجود ندارد ، ولى در بعضى جاها اعتراف كرده و گفته است كه در ذهن صورتى هست ولى يك اضافه‌اى هم ميان عالم و معلوم هست و ما مىگوييم كه علم عبارت از همان اضافه است . اين ديگر همان عقب نشينى مطلق است « 1 » . از اين هم بگذريم و به دليل سوم بپردازيم . دليل سوم دليل سومى بر وجود ذهنى اقامه كرده‌اند كه ارزش اين دليل هم مثل دليل دوم است و فقط همان قول به اضافه را نفى مىكند و آن اين است كه مىگويند ذهن قدرت دارد كه يك حقيقتى را به صرافتش يعنى غير مخلوط با چيزى تعقل كند . در خارج ، ما شىء صرف نداريم « 2 » . اگر مثلا آهن را در نظر بگيريم ، ما در خارج آهن محض نداريم ؛ يك شيئى و يك جوهرى كه فقط آهن باشد و هيچ كيفيتى را نداشته باشد ، هيچ كميتى را نداشته باشد ، هيچ وضع و جهتى را نداشته باشد ، هيچ رابطه‌اى

--> ( 1 ) . - اينها هميشه اين قول به اضافه را ذكر مىكنند . اين مفهوم اضافه را كمى توضيح بدهيد كه منظورشان چيست . استاد : اين مفهوم اضافه را اگر اجازه بدهيد ما در باب « معقولات ثانيه » كه عنقريب به آن مىرسيم ، در آنجا بيان كنيم . - بسيار خوب ؛ پس احتياج به توضيح هست ؟ استاد : بله ، احتياج به توضيح هست و اتفاقا بحث خيلى لازم و مهمى هم هست . ( 2 ) . در كتاب فلسفهء هگل نوشته ستيس هم خيلى روى اين قضيه تكيه شده است .